به نام خدا

      در عصر حاضر فناوری اطلاعات ِو ارتباطات از موثر ترین مؤلفه هایی است که ابعاد مختلف زندگی فردی و اجتماعی انسان ها را تحت تاثیر قرار داده و سبک زندگی را تغییر داده است. تعلیم و تربیت در معنای اخص خود بی تاثیر از این تغییرات نیست. هم رشد و گسترش این حوزه از دانش بشری مدیون نظام آموزشی است و هم نظام آموزشی از این تکنولوژی بهره می گیرد. امروزه شکل سنتی کلاس ها درس رو به افول است. روز به روز بر تعداد مدارس هوشمند افزوده می شود. مدارس هوشمند مدارسی هستند که با داشتن امکانات ارتباطی کافی و با اتصال به شبکه های ملی و جهانی، دسترسی معلم و دانش آموز به منابع عظیم علمی و  محتوای آموزشی را فراهم می سازند. آموزش در این گونه مدارس به کمک رایانه از طریق شبکه هایی مانند اینترنت، اینترانت و اکسترانت و به صورت چند رسانه ای ارائه می شود. به عبارت دیگر محتوای برنامه های درسی با استفاده از صدا، تصویر، متن، فیلم و ... ارائه می شود. بهره گیری از تعامل و ارتباطات دوسویه و چند سویه بین معلم و شاگرد یا شاگردان و ... کیفیت فرایند یاد دهی و یاد گیری به بالاترین سطح خود می رساند.

    می دانیم که یکی از اهداف عالیه ی نظام تعلیم و تربیت، افزایش کیفیت یادگیری دانش آموزان و رشد علمی و فرهنگی آنان است. لذا جهت گیری برنامه های کوتاه مدت و دراز مدت وزارت خانه ی آموزش و پرورش در راستای شعار جهاد اقتصادی می تواند در این مقوله قابل بحث باشد. آموزش و پرورش به دنبال سیاست های ابلاغی بالادستی خود از جمله برنامه ی درسی ملی یا برنامه ی تحول بنیادین در نظام آموزشی، با رشد و گسترش فناوری اطلاعات و ارتباطات در مدارس در جهت این هدف اصلی گام برمی دارد. دولت نیز در مصوبه ای  وظایف و فهرست خدمات الکترونیکی نهاد های مختلف از جمله آموزش و پرورش را مشخص کرده است. در این مصوبه، حرکت در جهت آموزش مجازی و گسترش تولید و کاربرد نرم افزار های جند رسانه ای، به عنوان دو حوزه ی کاری وسیع است که آموزش و پرورش باید در این جهت حرکت کند. 

   اما این حرکت از یک طرف نیازمند تلاش و همت والای مسئولین و کارگزاران نظام آموزشی است و از طرفی دیگر معلمان و دانش آموزان هستند که در عملیاتی ترین حوزه ی نظام تعلیم و تربیت می توانند با حرکتی جهادی پایه های تحول کیفی در نظام آموزشی و به تبع آن نظام فرهنگی- اجتماعی را پی ریزی کنند. البته به نظر می رسد در این فرایند نقش معلم و دانش آموز پر رنگ تر باشد. آنان به عنوان نیروهای متفکر و کار آمد نظام آموزشی که در خط مقدم تعلیم و تربیت قرار دارند، با برنامه ریزی های مدبرانه می توانند دانش آموزان را به تعامل بیشتر با محتوای برنامه های درسی هدایت کنند. البته همانطور که گفته شد در صورت استفاده ی درست از فناوری های نوین اطلاعاتی و ارتباطی، تعامل آموزشی و تربیتی معلم و شاگرد با محتوای درسی به سطوح بالاتری می رسد. حاصل این تعامل تولید محتوای الکترونیکی است که می تواند ضمن تسهیل ارتباط دانش آموز با کتاب و ایجاد یادگیری پایدار، امکان اشتراک تجارب آموزشی و پرورشی را فراهم سازد. محتوای تولید شده توسط دیگر دانش آموزان و یا معلم مورد استفاده و نقد و اصلاح قرار می گیرد و گام به گام بر کیفیت آن افزوده می شود و یادگیری تبدیل به فرایندی مداوم، آرام و تدریجی و فزاینده می شود. تنها در این حالت است که دانش آموز و معلم از فرایند یادگیری احساس لذت خواهند کرد. شوق آموختن در برق چشمان شاگردان، چشم معلم را روشن خواهد نمود و او را به سمت همتی والا و تلاشی مقدس در جهت اعتلای کیفی فرایند تعلیم و تربیت سوق خواهد داد.

   لذا ضرورت یادگیری الکترونیکی و استفاده از فناوری های نوین در نظام آموزشی بیش از پیش احساس می شود. اما مفهوم یادگیری و آموزش الکترونیک چیست و با شنیدن این کلمه چه مفهومی در ذهن شنونده  تداعی می گردد؟

    در پلسخ به این سوال باید گفت محققان و نویسندگان، آموزش و یادگیری الکترونیکی را در ترجمه، معادل اصطلاح لاتین learning E _ به کار برده اند. حرف e نماینده ی کلمه ی Electronic   است. اما به  تعابیر دیگری از e   نیز می توان اشاره نمود. از جمله می توان به کلمه ی  Experience    اشاره کرد که به معنای تجربه است. چرا که یادگیری هیچ گاه از تجربه جدا نبوده است و طبق نظر بسیاری از روانشناسان رفتار گرا، ایجاد یادگیری مشروط به وجود تجربه است.

   با برداشتی دیگر، می توان به کلمه ی  Engagement  به معنای سرگرمی اشاره نمود. اگر فرایند یادگیری با سرگرمی و لذت و جذابیت همراه باشد، هرگز دانش آموز را دفع نمی کند و حاصل این جاذبه، کاهش افت تحصیلی است و از میزان به هدر رفتن سرمایه های انسانی و مادی کاسته می شود. یادگیری الکترونیکی و همچنین محتوای الکترونیکی همانند سایر کارکرد های کامپیوتر، همواره برای نوجوانان و جوانان دانش آموز دارای جاذبه ی بسیاری بوده و هست. این امر فرصت مغتنمی برای معلم فراهم می سازد که از آن در جهت صحیح خود، یعنی تعلیم و تربیت بهره گیرد که به تبع آن فرهنگ استفاده ی صحیح از این ابزار کسترش می یابد و از آسیب های اجتماعی مختلفی که حاصل از کاربرد نادرست این تکنولوژی است، کاسته می شود.

 Ease of use  به معنی سهولت در استفاده، از ویژگی های دیگر آموزش های الکترونیکی است. امروزه فناوری های مختلفی از قبیل دریافت کننده های دیجیتال، کامپوتر و لپ تاپ، موبایل ، CD  و   DVD  و  سایت ها و وبلاگ ها و ... به وفور در اختیار سیل عظیمی از جوانان و نوجوانان قرار دارند. آن ها به راحتی محتوای مورد نظر خود را از طریق این ابزار ها دریافت می کنند. پس خوب است از این فرصت موجود در جهت تعلیم و تربیت نیز بهره جست و با تولید وسیع محتوای جذاب و مناسب، فرایند یادگیری و یاد دهی را از انحصار کلاس درس خارج و آن را به خانه، اتوبوس و قطار و ... اشاعه داد.

   اما مزایای استفاده از فناوری های اطلاعاتی و ارتباطی در آموزش و پرورش به موارد بالا محدود نمی شود که به چند مورد دیگر می توان می شود :

-         کاهش استرس ها و فشار های روانی در دانش آموزان از طریق گسترش یادگیری های تعاملی و فردی و مجازی

-         تحقق عدالت آموزشی از طریق گسترش دسترسی احاد به دامنه ی وسیعی از محتوای الکترونیکی سهل الوصول و مناسب

-         افزایش مشارکت معلمان و دانش آموزان در فرایند تعلیم و تربیت و تولید محتوای بومی ومحلی

-         افزایش امکان نظارت و کنترل دقیق یاد گیری دانش آموزان و ارزشیابی از آموخته های آنان از طریق آموزش و ارزشیابی مجازی  و ....

باید گفت که تحقق این اهداف با موانع و محدودیت هایی نیز همراه است که به نمونه هایی از این مسائل اشاره می شود :

الف) کاربرد فناوری اطلاعات و ارتباطات و آموزش های الکترونیکی مستلزم زیر ساخت هایی است که بتواند امکان ارتباط از طریق خطوط تلفن، امواج ماهواره ای، فیبر نوری و ...  بین مدارس در شهر ها و روستا ها را فراهم و تسهیل نماید. این مقوله نیازمند همکاری و مساعدت مجموعه هایی نظیر وزارت فناوری ارتباطات، سازمان صدا و سیما و وزارت آموزش و پرورش است. عزم جدی و تلاش جهادی در جهت گسترش بستر های ارتباطی علاوه بر نظام آموزشی، بستر های لازم برای رشد و تحول  سایر کارکرد های جامعه از جمله فرهنگ، اقتصاد، تولید و تجارت را نیز فراهم خواهد ساخت.

ب) از دیگر موانع و محدودیت های موجود در راه توسعه ی آموزش های الکترونیکی، وجود نظام آموزشی متمرکز و یکسویه در برنامه ریزی های آموزشی و درسی است. اهداف آموزشی، رسانه ها و کتاب درسی، محیط فیزیکی، آموزش و به کارگیری معلمان و ... اجزای نظام برنامه ریزی در حوزه ی تعلیم و تربیت هستند که مدیریت آن ها بر عهده بالاترین مقامات در سلسله مراتب اداری است. به عبارت دیگر در سطوح فنی و اجرایی سازمان های آموزشی یعنی مدارس، امکان مشارکت و تصمیم گیری و به تبع آن خلاقیت به کمترین حد ممکن کاهش می یابد. حتی بهترین نظرات و پیشنهادات خلاقانه و کاربردی در سلسله مراتب اداری به نتیجه ی سریع و مناسب منتهی نمی شود. وجود امکان تولید محتوای آموزشی بومی و منطقه ای متناسب با فرهنگ و زبان، از ضرورت های تحول بنیادین در نظام آموزشی است. این معضل با تفویض اختیار به مدارس  و مناطق در برخی از حوزه های برنامه ی درسی و با سعه ی صدر مسئولان و بالا بردن ظرفیت و قدرت ریسک در مدیران ارشد کشور قابل رفع است که جز با حرکتی جهادی  و کارشناسانه میسر نمی شود.

ج) عدم وجود شبکه ای واحد در سطح کشور که به صورت اختصاصی از فرایند آموزش های الکترونیکی و مجازی حمایت کند، از دیگر محدودیت ها و مسائل پیش روست. تحقق اهداف نظام آموزشی در گسترش آموزش های الکترونیکی و مجازی نیازمند وجود چنین امکانی در سطح کشور است. شبکه ای که با اتصال مدارس به آن از دورترین نقاط کشور، امکان دسترسی به منابع عظیمی از محتوای آموزشی از قبیل عکس، فیلم، آزمایشات، کشفیات، تحقیقات و تجارب آموزشی و ... فراهم شود و از سرگردانی در اینترنت، اتلاف وقت و دسترسی به منابع نامناسب وسایر آسیب ها جلوگیری شود. البته در این زمینه سازمان پژوهش و برنامه ریزی آموزشی،گسترش  شبکه ای تحت عنوان شبکه ی ملی مدارس ایران ( رشد ) را در دست اقدام دارد که امید است با تلاش همه ی دست اندر کاران این مجموعه، هرچه زود تر شاهد گسترش شبکه ی رشد و دسترسی آسان به منابع عظیم آن در سطح مدارس سراسر کشور عزیزمان باشیم .

 و اما سخن آخر این که با توکل به خداوند متعال و سرمشق قرار دادن این جمله ی منتسب به  امام راحل که « اراده بر دو بال عزم و نظم استوار است. عزم در آغاز و نظم در ادامه» و با عنایت به فرمایشات رهبر معظم انقلاب مبنی بر لزوم تحول در بنیان های آموزش و پرورش در مراسم بزرگداشت هفته ی معلم سال جاری، و با اجرای سفارشات ایشان در نامگذاری امسال تحت عنوان سال جهاد اقتصادی می توان حرکت عظیمی را که در جهت رشد و بالندگی مادی و معنوی ملت ایران آغاز شده است، هر چه زود تر به سر منزل مقصود رساند و جامعه ای رشد یافته، سالم و به دور از زشتی ها و پلیدی ها را به جهانیان عرضه کرد.

 منابع :

1-    مصطفی کاظمی، فناوری اطلاعات و ارتباطات، انتشارات آستان قدس: مشهد 1387

2-    مرکز توسعه ی فناوری اطلاعات و رسانه های دیجیتال وزارت فرهنگ، ویژه نامه ی معرفی خدمات الکترونیکی دستگاه ها و سازمان ها، چهارمین نمایشگاه بین المللی رسانه های دیجیتال

3-    جمعی از نویسندگان، آموزش مجازی، انتشارات سروش : تهران 1384