مسلمانان و علم فیزیک

 

    واژه ی فیزیک به معنی طبیعت است. بنا بر این انتظار می رود فیزیک علمی باشد که مطالعه ی پدیده های طبیعی را در بر گیرد.مسلمانان با استفاده از آیه های قرآن کریم که بارها انسان را به تفکر در پدیده های طبیعی دعوت کرده است و نیز بر اساس مشاهده ها و تجربیات خود، در زمینه ی علم فیزیک به دست آورد های درخشانی رسیده اند. نمونه هایی از این دستاورد ها به شرح ذیل است:

کِندی  و مبحث نور

    یعقوب بن اسحاق کندی پانزده جلد کتاب در باره ی شناخت هوا، جرم و وزن، جزر و مد، نور و انکسار آن نوشته است. کتاب نور وی به زبان های دیگر ترجمه شده و پایه ی پیشرفت های امروزی در این زمینه است.

بنو موسی و ابزار های مکانیکی

فرزندان موسی بن شاکر به عنوان چهره های ماندگار فیزیک و مکانیک شناخته شده اند. آنان از قرار معلوم نخستین کتاب درباره ی مکانیک را در سال 860 م نوشته اند و در آن صد وسیله ی مختلف را معرفی کرده اند. مانند : فواره هایی که شکل آنان به تناوب تغییر می کند، چراغی که شعله اش خود به خود تنظیم می شود و خود به خود سوخت می گیرد، نوعی مکش برای خارج ساختن هوای آلوده از چاه ها و نیز یک بیل مکانیکی برای حفاری در کف رودخانه ها و دریا ها.

عباس بن فرناس و تسخیر آسمان

     او نخستین پرواز انسان در آسمان را در سال 328 هجری قمری انجام داد. وی با شنل گشادی که با بست های چوبی سخت و محکم شده بود، بال هایی برای خود ساخت و از مناره ی مسجد بزرگی به پایین پرید. این شنل در حکم بال های او بود و باعث می شد که در هوا سر بخورد.درست مانند کسی که با کایت پرواز می کند یا با چتر پایین می آید. تلاش او ناموفق بود، اما سقوط وی آن قدر آرام اتفاق افتاد که صدمه ی جزئی دید. عباس نا امید نشد و با تلاش و پشتکاری که داشت، بلاخره در هفتاد سالگی موفق به ساخت ماشین پرنده با بال های بزرگی شد و با آن پرواز کرد. گفته شده که او از ابریشم و بال عقاب در ساخت این ماشین پرنده بهره برده بود.

ابن هیثم بزرگترین فیزیکدان مسلمان

     وی در علم نور و مناظر( نور شناسی) تحقیقات بسیاری کرد و در حدود 200 جلد کتاب در این باره نوشت. از کارها مهم او رد نظر بطلمیوس و اقلیدس درباره ی دیدن بود. او ثابت کرد دیدن اجسام به وسیله ی اشعه ای انجام می گیرد که از سوی اجسام به چشم می رسد و عصب چشم را تحریک می کند. در حالی که اقلیدس و بطلمیوس فکر می کردند که سرچشمه ی این اشعه در درون چشم ماست. ابن هیثم با آزمایشات خود انعکاس و انکسار نور را ثابت کرد و برای منحنی بودن سیر اشعه ی نور قانونی وضع کرد. او پنج قرن پیش از آن که داشمندان دیگر به وزن هوا پی ببرند، کشف کرد که وزن هر جسمی به غلظت هوای محیط بستگی دارد و به اثبات قانون جاذبه پرداخت.  وی همچنین نظریه ی عدسی های تلسکوپی را کشف کرد در حالیکه سه قرن بعد از او این گونه عدسی ها در اروپا اختراع شدند. قانون شکست و انکسار نور نیز از کشفیات این دانشمند مسلمان است. او ثابت کرد نور در گذر از محیط های یکنواخت خط مستقیم را طی می کند اما هنگامی که از محیطی به محیط دیگر وارد می شود، مسیر آن کج می شود. این انحراف مسیر نور را شکست یا انکسار نور می گویند.

جَزَری و ساعت آبی

     در آغاز قرن سیزدهم، جزری کتابی درباره ی مکانیک نوشت. در این کتاب که شش بخش داشت، پنجاه وسیله ی مکانیکی پیچیده همچون ساعت آبی و فواره ها را شرح داده بود. در سال 1976 میلادی سه نمونه از ماشین های او در انگلستان ساخته شد که یکی از آن ها ساعت آبی بزرگی بود که با دقت تمام کار می کرد. مسلمانان در ساختن ساعت های خورشیدی تجربه ی بسیار داشتند و در ساختن ساعت های دیگر نیز مهارت فراوانی نشان دادند. از جمله ساعت هایی که با فشار آب، فشار جیوه، حرارت شمع یا وزنه کار می کردند.

     در میان ساعت هایی که دانشمندان مسلمان اختراع کردند، یک ساعت خورشیدی زنگی بود که هنگام ظهر زنگ می زد. همچنین ساعتی ساخته بودند که دارای محفظه ی آب بود و با فشار آب در هر ساعت گلوله ای در ظرفی رها می کرد و دارای صفحه ای بود که ستارگان معینی را از میان بروج دوازده گانه به تناسب زمان می گذراند. یا این که شب هنگام از داخل دوازده دریچه که در نیم دایره ای قرار داشتند، در حالی که هلال ماه از پشت آن ها می گذشت. یکی پس از دیگری نور می تابید.  

ناصری، نادر: ماهنامه ی رشد جوان : فروردین 93

حمیدرضا محمدبیگی