بسمه تعالی

اسناد بالادستی آموزش و پرورش (سند تحول بنیادین و برنامه ی درسی ملی) و ضرورت های گسترش فناوری اطلاعات و ارتباطات در مدارس

حمیدرضا محمد بیگی

کارشناس ارشد تعلیم و تربیت

چکیده :

 کشور ما در راستای تحولات جهانی، چشم اندازی را در  برنامه ی 20 ساله برگزیده است تا در سال 1404 هجری شمسی (2025 میلادی ) به کشوری رشد یافته و دارای جایگاه اول اقتصادی، علمی و فناوری در منطقه، با حفظ هویت اسلامی و انقلابی و الهام بخش در جهان اسلام، همراه با تعامل سازنده و مؤثر در روابط بین المللی تبدیل شود. بنابراین ضروری است تا نظام آموزشی براساس برنامه ی چشم انداز، سند تحول بنیادین و برنامه ی درسی ملی، و براساس رویکرد دانایی محور، حرکت خود را برای تبدیل کردن جامعه ایران به جامعه ای دانش بنیان و پیشرفته مبتنی بر فناوری اطلاعات و ارتباطات که محور توسعه ی همه جانبه است، آغاز کند. در این راه ناهموار و برای رسیدن به پیشرفت و توسعه ی همه جانبه، گسترش فناوری اطلاعات و ارتباطات در مدارس همانند بستری است که راه رسیدن به اهداف نظام آموزشی را تسهیل می سازد و در نهایت جامعه را در رسیدن به سر منزل مقصود یاری می کند.

اصطلاحات :

 فناوری اطلاعات و ارتباطات، تکنولوژی های نوین، آموزش تعاملی، آموزش الکترونیک، سند تحول بنیادین، برنامه ی درسی ملی

مقدمه :

    در عصر حاضر فناوری اطلاعات و ارتباطات از موثر ترین مؤلفه هایی است که ابعاد مختلف زندگی فردی و اجتماعی انسان ها را تحت تاثیر قرار داده و سبک زندگی افراد را تغییر داده است. تعلیم و تربیت در معنای اخص خود بی تاثیر از این تغییرات نیست. رشد و گسترش این حوزه از دانش بشری مدیون نظام آموزشی است .همچنین نظام آموزشی از این تکنولوژی بهره می گیرد. امروزه شکل سنتی کلاس ها درس رو به افول است. روز به روز بر تعداد مدارس هوشمند افزوده می شود. مدارس هوشمند مدارسی هستند که با داشتن امکانات ارتباطی کافی و با اتصال به شبکه های ملی و جهانی، دسترسی معلم و دانش آموز را به منابع عظیمی از محتوای علمی و  آموزشی فراهم می سازند.

     اهمیت و ضرورت کاربرد فناوری اطلاعات و ارتباطات در مدارس که بستری است برای پیشرفت علمی آموزش و پرورش، از آن جا ناشی می شود که آموزش در این گونه مدارس به کمک رایانه از طریق شبکه هایی مانند اینترنت، اینترانت و اکسترانت و به صورت تعاملی و چند رسانه ای ارائه می شود. به عبارت دیگر محتوای برنامه های درسی با استفاده از صدا، تصویر، متن، فیلم و ... ارائه می شود. با بهره گیری از تعامل و ارتباطات دوسویه و چند سویه بین معلم و شاگرد یا شاگردان و ...، کیفیت فرایند یاد دهی و یاد گیری به بالاترین سطح خود می رسد. و این نیست مگر هدفی که آموزش و پرورش از بدو ایجاد به دنبال آن بوده و هست .

فناوری های نوین در بستر اسناد بالادستی

     می دانیم که یکی از اهداف عالیه ی نظام تعلیم و تربیت، افزایش کیفیت یادگیری دانش آموزان و رشد علمی و فرهنگی آنان است. لذا جهت گیری برنامه های کوتاه مدت و دراز مدت وزارت خانه ی آموزش و پرورش در راستای شعار حماسه ی اقتصادی می تواند در این مقوله قابل بحث باشد. آموزش و پرورش به دنبال سیاست های ابلاغی بالادستی خود از جمله برنامه افق چشم انداز 1404، سند تحول بنیادین در نظام آموزشی و برنامه ی درسی ملی ، با رشد و گسترش فناوری اطلاعات و ارتباطات در مدارس در جهت این هدف اصلی گام برمی دارد. دولت نیز در مصوبه ای  وظایف و فهرست خدمات الکترونیکی نهاد های مختلف از جمله آموزش و پرورش را مشخص کرده است. در این مصوبه، حرکت در جهت آموزش مجازی و گسترش تولید و کاربرد نرم افزار های چند رسانه ای، به عنوان دو حوزه ی کاری وسیع است که آموزش و پرورش باید در این جهت حرکت کند. (ویژه نامه ی معرفی خدمات الکترونیکی دستگاه ها و سازمان ها، چهارمین نمایشگاه بین المللی رسانه های دیجیتال )

فناوری اطلاعات و ارتباطات در سند تحول بنیادین و برنامه ی درسی ملی

   سند تحول بنیادین در آموزش و پرورش نیز در همین راستا، ارتقای کیفیت فرایند تعلیم و تربیت را با تکیه بر استفاده ی هوشمندانه از فناوری های نوین در 4 بند به شرح ذیل مورد تاکید قرار داده است.

●بند 1/17:

     توسعه ی ضریب نفوذ شبکه ملی اطلاعات و ارتباطات ( اینترانت ) در مدارس با اولویت پر کردن شکاف دیجیتالی بین مناطق آموزشی و ایجاد سازوکار مناسب برای بهره برداری بهینه و هوشمندانه توسط مربیان و دانش آموزان در چارچوب معیار اسلامی .

●بند 2/17:

     تولید و به کارگیری محتوای الکترونیکی متناسب با نیاز دانش آموزان  و مدارس با مشارکت بخش دولتی و غیر دولتی  و الکترونیکی کردن محتوای کتاب های درسی بر اساس برنامه ی درسی ملی با تاکید بر استفاده از ظرفیت چند رسانه ای تا پایان برنامه ی پنجم توسعه. (اخیراً مجموعه ای تحت عنوان کیف الکترونیکی با همکاری شهرک علمی و تحقیقاتی دانشگاه اصفهان  تولید و ارائه است.  در این مجموعه،  کتاب های درسی کلیه ی پایه های تحصیلی با شیوه های متنوع و علمی به محتوای الکترونیکی تبدیل شده است و در نوع خود انقلابی در این حوزه است )

●بند 3/17:

     اصلاح و به روز آوری روش های تعلیم و تربیت با تاکید بر روش های فعال، گروهی، خلاق، با توجه به نقش الگویی معلم

● بند4 /17:

     گسترش بهره برداری از ظرفیت آموزش های غیر حضوری و مجازی در برنامه های آموزشی و تربیتی ویژه ی معلمان، دانش آموزان و خانواده های ایرانی در خارج از کشور بر اساس نظام معیار اسلامی  و با رعایت اصول تربیتی از طریق شبکه ی ملی اطلاعات و ارتباطات.

ماموریت حوزه های درگیر در فناوری های اطلاعاتی و ارتباطی آموزش و پرورش همانند واحد های فناوری، پژوهش، و آموزش بر اساس این بخش از سند تحول بنیادین را می توان چنین توصیف کرد :

«فراهم آوردن امکان دسترسی مناسب همه ی اقشار جامعه به فناوری اطلاعات و آموزش فراگیر جامعه و تربیت منابع انسانی متخصص برای به کار گیری آن در همه ی ابعاد زندگی و ایجاد فضای رقابتی خلاق برای سازماندهی جامعه ی شبکه ای و هوشمند که موجب تغییر الگو و روند توسعه ی ملی از منابع پایه به دانش پایه و شهروندان مسئولیت پذیر بالنده در تحصیل ارزش، جهت رفع شکاف دیجیتالی ملی با جامعه ی جهانی گردد.»( کیارشی و دیگران:1391)

فناوری اطلاعات و ارتباط در برنامه ی درسی ملی

    برنامه درسی ملی نیز که حاصل سال ها مطالعه و تلاش صاحب نظران عرصه ی تعلیم و تربیت می باشد، موضوع کار و فناوری را به عنوان یکی از حوزه های تربیت و یادگیری مورد تاکید قرار داده است. در این برنامه تاکید می شود که  حوزه ی کار و فناوری شامل کسب مهارت های عملی برای زندگی کارآمد و بهره ور و کسب شایستگی های مرتبط با فناوری و علوم وابسته، به ویژه فناوری اطلاعات و ارتباطات، جهت تربیت فناورانه و زندگی سالم در فضای مجازی و نیز آمادگی ورود به حرفه و شغل در بخش های مختلف اقتصادی و زندگی اجتماعی است.

     همچنین  تاکید شده است که سازماندهی محتوای حوزه ی یادگیری فناوری اطلاعات و ارتباطات علاوه بر تلفیق با سایر حوزه های یادگیری، می تواند به صورت مستقل نیز ارائه شود. (بند 6-8 برنامه ی درسی ملی)

      حرکت در این بستر و در راستای سیاست های سند تحول بنیادین  و برنامه ی درسی ملی از یک طرف نیازمند تلاش و همت والای مسئولین و کارگزاران نظام آموزشی است و از طرفی دیگر معلمان و دانش آموزان هستند که در عملیاتی ترین حوزه ی نظام تعلیم و تربیت می توانند با حرکتی جهادی پایه های تحول کیفی در نظام آموزشی و به تبع آن نظام فرهنگی- اجتماعی را پی ریزی کنند. البته به نظر می رسد در این فرایند نقش معلم و دانش آموز پر رنگ تر باشد. آنان به عنوان نیروهای متفکر و کار آمد نظام آموزشی که در خط مقدم تعلیم و تربیت قرار دارند، با برنامه ریزی های مدبرانه می توانند دانش آموزان را به تعامل بیشتر با محتوای برنامه های درسی هدایت کنند.  

    البته همانطور که گفته شد در صورت استفاده ی درست از فناوری های نوین اطلاعاتی و ارتباطی، تعامل آموزشی و تربیتی معلم و شاگرد با محتوای درسی به سطوح بالاتری می رسد. حاصل این تعامل تولید محتوای الکترونیکی است که می تواند ضمن تسهیل ارتباط دانش آموز با کتاب و ایجاد یادگیری پایدار، امکان اشتراک تجارب آموزشی و پرورشی را فراهم سازد. محتوای تولید شده توسط دیگر دانش آموزان و یا معلم مورد استفاده و نقد و اصلاح قرار می گیرد و گام به گام بر کیفیت آن افزوده می شود و یادگیری تبدیل به فرایندی مداوم، آرام و تدریجی و فزاینده می شود. تنها در این حالت است که دانش آموز و معلم از فرایند یادگیری احساس لذت خواهند کرد. شوق آموختن در برق چشمان شاگردان، چشم معلم را روشن خواهد نمود و او را به سمت همتی والا و تلاشی مقدس در جهت اعتلای کیفی فرایند تعلیم و تربیت سوق خواهد داد.

      لذا ضرورت یادگیری الکترونیکی و استفاده از فناوری های نوین در نظام آموزشی بیش از پیش احساس می شود.

مفاهیم آموزش الکترونیکی

      اما مفهوم یادگیری و آموزش الکترونیک چیست و با شنیدن این کلمه چه مفهومی در ذهن شنونده تداعی می گردد؟ در پاسخ به این سوال باید گفت محققان و نویسندگان، آموزش و یادگیری الکترونیکی را در ترجمه، معادل اصطلاح لاتینLearning _ Eبه کار برده اند. حرف E نماینده ی کلمه ی Electronic  است. اما به  تعابیر دیگری از E  نیز می توان اشاره نمود. از جمله می توان به کلمه ی  Experience    اشاره کرد که به معنای تجربه است. چرا که یادگیری هیچ گاه از تجربه جدا نبوده است و طبق نظر بسیاری از روانشناسان، ایجاد یادگیری مشروط به وجود تجربه در فرد است. کار با محتوای الکترونیکی مناسب و تلاش در جهت تولید و استفاده از آن نیز یکی از تجارب مفید و موثر آموزشی محسوب و به افزایش کیفیت یادگیری منجر می شود.

    با برداشتی دیگر، می توان به کلمه ی  Engagement  به معنای سرگرمی اشاره نمود. اگر فرایند یادگیری با سرگرمی و لذت و جذابیت همراه باشد، هرگز دانش آموز را دفع نمی کند و حاصل این جاذبه، کاهش افت تحصیلی است و از میزان به هدر رفتن سرمایه های انسانی و مادی کاسته می شود. یادگیری الکترونیکی و همچنین محتوای الکترونیکی همانند سایر کارکرد های کامپیوتر، همواره برای نوجوانان و جوانان دانش آموز دارای جاذبه ی بسیاری بوده و هست. این امر فرصت مغتنمی برای معلم فراهم می سازد که از آن در جهت صحیح خود، یعنی تعلیم و تربیت بهره گیرد که به تبع آن فرهنگ استفاده ی صحیح از این ابزار گسترش می یابد و از آسیب های اجتماعی مختلفی که حاصل از کاربرد نادرست این تکنولوژی است، کاسته می شود.

  Ease Of Use  به معنی سهولت در استفاده، از ویژگی های دیگر آموزش های الکترونیکی است. امروزه فناوری های مختلفی از قبیل دریافت کننده های دیجیتال، کامپیوتر و لپ تاپ، موبایل، تبلت و CD و DVD  و  سایت ها و وبلاگ ها و شبکه های اجتماعی و ... به وفور در اختیار سیل عظیمی از جوانان و نوجوانان قرار دارند. آن ها به راحتی محتوای مورد نظر خود را از طریق این ابزار ها دریافت می کنند. پس خوب است از این فرصت موجود در جهت تعلیم و تربیت نیز بهره جست و با تولید وسیع محتوای جذاب و مناسب، فرایند یادگیری و یاد دهی را از انحصار کلاس درس خارج و آن را به خانه، اتوبوس و قطار و ... نیز اشاعه داد.

    اما مزایای استفاده از فناوری های اطلاعاتی و ارتباطی در آموزش و پرورش به موارد بالا محدود نمی شود که به چند مورد دیگر می توان می شود :

 

سایر مزایای کابرد فناوری های اطلاعاتی و ارتباطی در آموزش و پرورش

- کاهش استرس ها و فشار های روانی در دانش آموزان از طریق گسترش یادگیری های تعاملی و فردی و مجازی

- تحقق عدالت آموزشی از طریق گسترش دسترسی آحاد دانش آموزان به دامنه ی وسیعی از محتوای الکترونیکی سهل الوصول و مناسب

-  افزایش مشارکت معلمان و دانش آموزان در فرایند تعلیم و تربیت و تولید محتوای بومی و محلی

-  افزایش امکان نظارت و کنترل دقیق یاد گیری دانش آموزان و ارزشیابی از آموخته های آنان از طریق آموزش و ارزشیابی الکترونیکی، مجازی و ....

-  هم گرایی و یک پارچه سازی فعالیت ها

- کاهش هزینه های مادی 

باید گفت که تحقق این اهداف با موانع و محدودیت هایی نیز همراه است که به نمونه هایی از این مسائل اشاره می شود :

محدودیت های کاربرد فناوری اطلاعات در مدارس

  الف) کاربرد فناوری اطلاعات و ارتباطات و آموزش های الکترونیکی مستلزم زیر ساخت هایی است که بتواند امکان ارتباط از طریق خطوط تلفن، امواج ماهواره ای، فیبر نوری و ...  بین مدارس در شهر ها و روستا ها را فراهم و تسهیل نماید. این مقوله نیازمند همکاری و مساعدت مجموعه هایی نظیر وزارت فناوری ارتباطات، سازمان صدا و سیما و وزارت آموزش و پرورش است. عزم جدی و تلاش جهادی در جهت گسترش بستر های ارتباطی علاوه برتاثیر گذاری در نظام آموزشی، بستر های لازم برای رشد و تحول  سایر کارکرد های جامعه از جمله فرهنگ، اقتصاد، تولید و تجارت را نیز فراهم خواهد ساخت.

  ب) وجود امکانات سخت افزاری از قبیل رایانه، تخته های هوشمند و ...  در کلاس درس به عنوان بستری برای تولید و عرضه و کاربرد فناوری اطلاعات و ارتباطات ضرورتی انکار ناپذیر است. در سال های اخیر تلاش گسترده ای در آموزش و پرورش صورت گرفته است و بسیاری از مدارس مجهز به این امکانات می باشند. و تلاش در این عرصه تا تجهیز  همه ی کلاس های درس در سراسر کشور باید ادامه یابد. اما مسئله ای که در این زمینه مورد غفلت واقع شده است، عدم تولید محتوای الکترونیکی مناسب برای کار با این تجهیزات است. به طوری که بسیاری از مدارس مجهز به امکانات سخت افزاری، بدلیل نبودن محتوای الکترونیکی مناسب و کارآمد، از این تجهیزات بهره برداری چندانی به عمل نمی آورند.

   ج) با وجود تاکید سند تحول بنیادین در بند 2/17 بر الکترونیکی کردن محتوای آموزشی توسط بخش های دولتی و خصوصی که بدان اشاره گردید، بخش دولتی با و جود تلاش سازمان پژوهش و برنامه ریزی آموزشی تا کنون موفقیت کاملی در این زمینه کسب نکرده است. فعالیت های بخش خصوصی نیز بیشتر بر جنبه ی کسب سود و تسخیر بازار مصرف متمرکز شده است و نظارت کاملی برکیفیت محصولات الکترونیکی بخش خصوصی صورت نمی گیرد. در صورت وجود یک چارچوب مشخص و هدفمند، می توان جهت گیری های تولیدات بخش خصوصی را دارای توانمندی های لازم برای سرمایه گذاری در این بخش هستند،  بر محور های مورد نیاز آموزش و پرورش سامان داد و از اتلاف انرژی و سرمایه های مادی و معنوی مردم جلوگیری کرد.

  د) از دیگر موانع و محدودیت های موجود در راه توسعه ی آموزش های الکترونیکی، وجود نظام آموزشی متمرکز و یکسویه در برنامه ریزی های آموزشی و درسی است. اهداف آموزشی، رسانه ها و کتاب درسی، محیط فیزیکی، آموزش و به کارگیری معلمان و ... اجزای نظام برنامه ریزی در حوزه ی تعلیم و تربیت هستند که مدیریت آن ها بر عهده بالاترین مقامات در سلسله مراتب اداری است. به عبارت دیگر در سطوح فنی و اجرایی سازمان های آموزشی یعنی مدارس، امکان مشارکت و تصمیم گیری و به تبع آن خلاقیت به کمترین حد ممکن کاهش می یابد. حتی بهترین نظرات و پیشنهادات خلاقانه و کاربردی در سلسله مراتب اداری به نتیجه ی سریع و مناسب منتهی نمی شود. وجود امکان تولید محتوای آموزشی بومی و منطقه ای متناسب با فرهنگ و زبان، از ضرورت های تحول بنیادین در نظام آموزشی است. این معضل با تفویض اختیار به مدارس و مناطق در برخی از حوزه های برنامه ی درسی و با سعه ی صدر مسئولان و بالا بردن ظرفیت و قدرت ریسک در مدیران ارشد کشور قابل رفع است که جز با حرکتی جهادی  و کارشناسانه میسر نمی شود.

  ه) عدم وجود شبکه ای واحد در سطح کشور که به صورت اختصاصی از فرایند آموزش های الکترونیکی و مجازی حمایت کند، از دیگر محدودیت ها و مسائل پیش روست. تحقق اهداف نظام آموزشی در گسترش آموزش های الکترونیکی و مجازی نیازمند وجود چنین امکانی در سطح کشور است. شبکه ای که با اتصال مدارس به آن از دورترین نقاط کشور، امکان دسترسی به منابع عظیمی از محتوای آموزشی از قبیل عکس، فیلم، آزمایشات، کشفیات، تحقیقات و تجارب آموزشی و ... فراهم شود و از سرگردانی در اینترنت، اتلاف وقت و دسترسی به منابع نامناسب وسایر آسیب ها جلوگیری شود. البته در این زمینه سازمان پژوهش و برنامه ریزی آموزشی،گسترش  شبکه ای تحت عنوان شبکه ی ملی مدارس ایران ( رشد ) را در دست اقدام دارد که امید است با تلاش همه ی دست اندرکاران این مجموعه، هرچه زود تر شاهد گسترش شبکه ی رشد و دسترسی آسان به منابع عظیم آن در سطح مدارس سراسر کشور عزیزمان باشیم.

 و اما سخن را شما بفرمایید...

منابع :

1-    کاظمی، مصطفی ، فناوری اطلاعات و ارتباطات، انتشارات آستان قدس: مشهد 1387

2-    مرکز توسعه ی فناوری اطلاعات و رسانه های دیجیتال وزارت فرهنگ، ویژه نامه ی معرفی خدمات الکترونیکی دستگاه ها و سازمان ها، چهارمین نمایشگاه بین المللی رسانه های دیجیتال

3-    جمعی از نویسندگان، آموزش مجازی، انتشارات سروش : تهران 1384

4- سند تحول بنیادین آموزش و پرورش مصوب شورای عالی انقلاب فرهنگی: آذر 1390

5- برنامه ی درسی ملی جمهوری اسلامی ایران مصوب شورای عالی آموزش و پرورش : شهریور 1391

5-کیارشی، وحید و دیگران، برنامه ی اجرایی مراکز وزارت آموزش و پرورش در برنامه ی پنجم توسعه، دفتر برنامه و بودجه : تهران 1391

5- سماواتی، زهرا، مقاله ی فن آوری‌های ارتباطی ورسانه‌ای و نقش آن‌ها در حوزه خانواده، جوانان و زنان