مقدمه

       آموزش زبان برای کودکان پیش دبستانی یکی از مسائل مطرح شده در نظام آموزش و پرورش می باشد. بسیاری از مربیان در زمینه ی آموزش زبان دچار دوگانگی و سردرگمی می باشند. از طرفی درخواست اولیا مبنی بر آموزش خواندن و نوشتن برای کودکان واز طرف دیگر دستورالعمل های اداری مبنی بر ممنوعیت آموزش زبان، مربیان را دچار تعارض و سردرگمی نموده است. عده ای از مربیان آموزش زبان (خواندن و نوشتن) را به کلّی از برنامه ی خود حذف کرده اند و عده ای دیگر، آموزش حروف و نشانه های فارسی را جزء اساسی برنامه های خود می دانند.

     لــذا این مقاله به دنبال ارائه ی برنامه ی زبان آموزی به شیوه ی عملی می باشد. برنامه ای که بتواند ضمن آموزش مقدمات زبان آموزی، وارد حیطه ی رسمی آموزش خواندن و نوشتن نشود. چرا که آموزش رسمی خواندن و نوشتن در پایه ی اول ابتدایی آغاز می شود و تدریس آن در دوره ی پیش از دبستان نه تنها مطلوب نمی باشد، بلکه موجب ایجاد مسائلی در فرآیند یاددهی – یادگیری کودکان و معلمان در پایه ی اول ابتدایی می گردد.

 لذا آن چه در متن تحت عنوان زبان آموزی مطرح است ، آموزش مقدمات خواندن و نوشتن می باشد.

       ارکان زبان شامل مهارت های شنیدن، گفتن، خواندن و نوشتن می باشد. زبان با شنیدن آغاز می وشد به گفتن می انجامد و با خواندن و نوشتن به تکامل می رسد. زبان آموزی از بدو تولد کودک و حتی در دوران جنینی آغاز می شود. کودک در این دوران کم کم به صداهای اطراف خود واکنش نشان می دهد. حتی برخی از زبان شناسان ریشه ی زبان آموزی را با مسائل ژنتیکی مرتبط می دانند. هنگامی که کودک وارد مدرسه می شود ، مهارت های اساسی شنیدن و گفتن را آموخته است. نقش مدرسه در این زمینه کمک به اصلاح نقائص موجود در زبان کودک و افزایش کیفیت و کمیت زبان و ایجاد مقدمات لازم برای آموزش خواندن و نوشتن می باشد.

     این الگو آموزش مقدمات خواندن را پیش نیازی بر آموزش نوشتن می داند و در روش خود به آموزش مفاهیم اساسی زبان آموزی می پردازد. امید است این برنامه بتواند نا هماهنگی و مشکلات موجود در حیطه ی روش و محتوا را تا حد ممکن بر طرف نماید.

  مهارت های اصلی مورد نیاز در زبان آموزی :

  الف : گفتن و شنیدن

 گفت و گو با دیگران درباره ی مهارت های ارزشمند فردی ( توصیف خود )

توصیف اشیا، رویدادها و روابط

سرگرمی با زبان از طریق گوش دادن به داستان، اشعار و داستان پردازی و قافیه سازی

تشخیص زیر و بم صدا ها و پیدا کردن منبع و جهت صدا

توجه به صدای آول و آخر کلمات

گوش دادن به صداهای پیرامون

بیان صحیح کلمات جدید

به کارگیری جملات و عبارات کوتاه

کامل کردن جملات ناقص

  ب : خواندن و نوشتن

 خواندن کتاب های داستان تصویری، نمادها و نشانه ها

ارتباط نماد تصویری و نماد نوشتاری

نوشتن به شیوه ی نقاشی، خط خطی کردن

دیکته کردن داستان ها

 

  گام های  9 گانه ی الگوی پیشنهادی این مقاله در زبان آموزی کودکان پیش دبستانی

   1- تأسیس کتاب خانه

      وجود انواع کتاب های قصه ، شعر ، کتاب های الفبا ، افسانه ها ، کتاب های تصویری ، آلبوم عکس و ... در کلاس موجب جلب توجه کودکان به مفاهیم موجود در آن ها می شود. کودکان باید بتوانند آزادانه کتاب های مورد نظر خود را بردارند ، ورق بزنند و در مورد داستان های آن صحبت کنند. نگاه کردن به کتاب ها و دست کاری آن ها کودکان را ترغیب می کند که خود داستان هایی بسازند و تصورات و تجربیات خود را در آن منعکس کنند.

  2-  خواندن کتاب در مدرسه و خانه

      در این الگو مربیان و والدین همه روزه کتاب هایی را برای کودکان می خوانند . خواندن کتاب علاقه ی کودک را بر می انگیزد و نسبت به خواندن آن توجه نشان می دهند. بهتر است خواندن کتاب برای کودکان در قالب گروه های کوچک که موضوع کتاب خوانی را انتخاب کرده اند ، صورت می گیرد. چرا که در گروه های بزرگ تر ، کودکان قادر به دیدن کلمات کتاب نخواهد بود. کمک مربیان و والدین علاقه مند می توانند در این برنامه مشارکت داشته باشند. کتاب خواندن به این شکل فرصت هایی را برای رشد مهارت های سواد آموزی ارائه می دهد.

     در این الگو از اولیا خواسته می شود تا در خانه فعالیت کتاب خوانی را برای کودکان همه روزه انجام دهند. همچنین از والدین خواسته می شود تا خارج از مدرسه و هنگام قدم زدن در خیابان به حروف و کلمات آشنا روی تابلو ها و سردر مغازه ها و ... اشاره کنند. به این ترتیب آموزش مهارت خواندن به عنوان بخش عادی از فعالیت های روزانه ی کودک ، مربی و والدین ، تبدیل می شود. هماهنگی مربی و والدین در این برنامه از طریق روش های مختلف ارتباطی ، ایجاد می شود.

   3-  استفاده از نماد ها

      هر واحد کار ، با نماد یا نمادهایی معرفی شود. مثلاً یک واحد کار ممکن است دارای نمادی از خانه یا آب و ... باشد. تصویر و نوشته ی مربوط به آن نماد در طول اجرای واحد کار به تک تک دانش آموزان داده می شود و در تخته سیاه نیز نصب می شود. از کودکان خواسته می شود که این نمادها را روی وسایل شخصی، نقاشی ها و چیزهایی که می سازند، نصب کنند. این برنامه کمک می کند که کودکان حروف و کلمات مربوط به نماد خود و هم کلاسی های خود را بشناسند و یاد بگیرند و تشخیص دهند.

     همچنین بر روی قفسه ها و بخش های مختلف کلاس و مدرسه مانند دستشویی ها، آب خوری، ورودی کلاس، سالن و ... نیز نماد مربوط به آن قسمت نصب می شود. به این ترتیب مدرسه و کلاس مملو از نوشته های مختلف همراه با نماد آن ها می شود.

     وجود حروف مقوایی، پلاستیکی و چوبی در کلاس، به گونه ای که کودکان بتوانند آن ها را لمس کنند، دست کاری کنند و از روی آن ها کپی نمایند، همچنین وجود لوازم التحریر مختلف مانند انواع مداد، ماژیک، مقوا و کاغذهای بی خط، رنگ و قلم م ، گچ و ... می تواند در ایجاد انگیزه برای آغاز فعالیت های مربوط به خواندن و نوشتن کمک فراوانی نماید.

  4-    تشویق کودکان به نوشتن کلمات به شیوه ی خود

      لازم نیست با کودکان در مورد شکل صحیح حروف، هجی کردن، نقطه گذاری و دستور زبان صحبت شود. چرا که هنوز آموزش رسمی خواندن و نوشتن آغاز نشده است.

     کودکان بدون اجبار به رعایت استانداردها به نوشتن نام خود و کلمات آشنا و ساده تشویق می شوند. برای ایجاد هماهنگی در پایه ی اول ابتدایی، در کلاس های پیش دبستانی در این روش، نوشتن کلمه بر نوشتن حروف ترجیح دارد. چراکه روش آموزش در پایه ی اول ابتدایی بصورت کلمه نویسی است و حروف پس از آموزش کلمه، یاد داده می شود.

     تأکید این الگو این است که نوشته های کودکان بدون در نظر گرفتن درست و غلط بودن آن ها مورد تشویق قرار گیرد. در مراحل پیش رفته تر مربی می تواند در کنار نوشته ی غلط کودکان، کلمه ی صحیح را بنویسد تا کودک بتواند نوشته ی خود را با نوشته ی مربی مقایسه کند و شخصاً نوشته ی خود را اصلاح نماید.

  5-   دیکته نویسی

      مربیان و والدین بنابردرخواست کودکان خواسته های آن ها را در طول بازی یا نقاشی و سایر فعالیت ها برای آن ها می نویسند. این نوشتن ممکن است کلمه یا جمله ای کوتاه باشد. دیکته کردن آنچه که کودک خواسته است،  به آن ها کمک می کند تا میان زبان گفتاری و زبان نوشتاری ارتباط برقرارکنند. به همین خاطر مربیان در این الگو به همان شکلی که کودک جمله یا کلمه را تلفظ می کند، می نویسند و دوباره می خوانند. ممکن است گروه های کودکان بخواهند درباره ی بازی خود ، قواعد و مقررات بازی را روی برگه ای بنویسند. مربی کودکان را به این فعالیت ترغیب می کند و هنگام نوشتن مطالب آن ها، می تواند سؤالاتی را بپرسد و جزئیات بیشتری به نوشته ی آن ها بیافزاید. ( تاکید می شود که کودک دیکته می کند و مربی می نویسد)

  6-   یادگیری صداها

      یادگرفتن نام حروف و صداها به شیوه ی حفظی در این الگو مطرح نمی باشد. کودکان با بازی های روزانه، خواندن شعر ، آواز و خواندن داستان ، کلماتی را تکرار می کنند ، قافیه می سازند و با ترانه های ریتمیک حرکت می کنند. کودکان با ضرب ملایم یا تکان دادن بدن خود با ریتم ثابت ، یک ترانه یا شعری را که حفظ هستند ، می خوانند. این فعالیت ها کمک می کند تا بهتر قادر به تشخیص سیلاب ها و صداهای آنان گردند و با کلمات هم آغاز و هم پـایـان آشنــا شوند و صداهای آغازین و پایانی این کلمات را تشخیص دهند. در یادگیری صداها و نشانه های فارسی، صدای حروف آموزش داده می شود نه نام حروف. مثلاً صدای اول کلمه ی مادر، م ساکن است .

  7-  گفت و شنود و استفاده از ادبیات

      بهترین روش برای تشویق کودکان به حرف زدن و صحبت کردن، گوش دادن صبورانه و با علاقه به صحبت های آنان است. در حالیکه کودکان درباره ی احساسات و علائق خود و رویدادهای روزمره صحبت می کنند، مربی با صبوری به صحبت های آنان گوش می دهد. در کنار آنان می نشینــد و به چشمــان کودک صحبت کننــده نگاه می کند و کلمات او را تکرار می کند. جملات ناقص او را کامل می کند و یا جملات را به بیان دیگری تکرار می کند. و بدین ترتیب گفته های کودک را هدایت می کند.

در هنگام قصه گویی نیز فرصت اظهار نظر درباره ی اتفاقات و شخصیت های داستان داده می شود. آن ها با علاقه در اجرای داستان یا نمایش شرکت می کنند ( نمایش خلاق). این روش ها موجب ایجاد انگیزه برای صحبت کردن کودکان می شود و دامنه ی لغات و طول جملات آن ها را گسترش می دهد.

   8-   فرستادن نوشته های کودکان به خانه

      کودکان دوست دارند درباره ی نوشته های خود با معلمان ، دوستان و والدین خود صحبت کنند و نوشته های خود را به آن ها نشان دهند. مربیان در این الگو نوشته های کودکان را به والدین آن ها ارسال می کنند تا کودکان نوشته های خود را همراه با والدین بخوانند و اظهار نظر کنند. والدین باید با راهنمایی های مربی به ارزش نوشته های اولیه ی کودکان خود پی ببرند و به نوشته های کودک توجه نمایند.

     بدین ترتیب یک نگرش مثبت توسط والدین به تلاش های کودکان ایجاد می شود. در نتیجه جو حاکم در خانه به گونه ای شکل می گیرد که کودک به خواندن و نوشتن ، صحبت کردن و گوش دادن تشویق می شود و خانواده ها در این زمینه مهارت های خواندن و نوشتن کودک را مورد حمایت قرار می دهند.

     در این الگو لازم است کلاس های آموزشی برای توجیه والدین توسط مربی برپا شود تا با شیوه ی آموزش خواندن و نوشتن آشنا شوند و هماهنگی خانه و مدرسه بوجود آید. همچنین سایر اقدامات لازم برای اولیا جهت شرکت فعالانه در برنامه ی آموزشی در صورت نیاز روی برگه ای نوشته می شود و از طریق کودک برای والدین فرستاده می شود.

  9-   نصب حروف الفبا

      با نصب جدول حروف الفبا در کلاس ، این حروف همه روزه در معرض دید دانش آموزان قرار می گیرد. بهتر است حروف پلاستیکی و آهنربایی به اندازه کافی در کلاس موجود باشد تا کودکان بتوانند آن ها را دست کاری کنند و با بازی با آن ها ، کلمات مختلفی را بسازند یا کپی نمایند. مربی نیز راهنمای آنان در این فعالیت است و کلمات را با حروف مربوطه می سازد و کودکان از او تقلید می کنند و کلمات او را کپی می کنند. باز هم تاکید می شود که وادار کردن کودکان به حفظ کردن نام حروف در این الگو جایگاهی ندارد.

 

  امید است استفاده از این الگو در مراکز پیش دبستانی، گامی باشد در جهت اصلاح روش های نامطلوب و نقطه ای باشد برای آغاز رشد و تعالی فرزندان ایران عزیز.

از کلیه ی علاقمندان، صاحب نظران، دانشجویان رشته های تعلیم و تربیت، مربیان و مدیران مراکز پیش دبستانی دعوت می شود نظرات و انتقادات خود را پیرامون این مقاله با نویسنده ی این وبلاگ در میان بگذارند.

 حمید رضا محمد بیگی

   منبع :محمد بیگی، حمید رضا، بررسی وضعیت موجود و طراحی وضعیت مطلوب جهت ارائه ی الگوی آموزشی در دوره ی پیش دبستانی، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران: 1385